04 mei 2018

Bescherm cultureel erfgoed voor de toekomst

Eén van de eerste grote branden uit de geschiedenis is de stadsbrand van Rome op 18 juli 64. Deze gebeurtenis duurde zo’n 5 dagen en verwoestte een groot deel van de stad. Na die brand werd door de toenmalige heerser Nero de eerste regels uitgeschreven om branden van deze omvang in de toekomst te voorkomen. Dit had met name betrekking op het niet te dicht op elkaar bouwen, een soort WBO (weerstand tegen brandoverslag) avant la lettre. Vanwege het gebruik van onder andere open vuur, houten bouwconstructie en rieten daken zijn er later nog talloze stadsbranden in de wereld en ook in Nederland voorgekomen.

Tegenwoordig komen zulke grote stadsbranden gelukkig niet meer voor, maar toch staan de media elke dag vol van kleinere en grotere gebouwbranden. Bij deze branden is de schade beperkt tot vaak (een deel van) één gebouw maar desondanks zijn de branden nog steeds groot. Sinds de oudheid is het brandveiligheidsniveau van gebouwen dus wel verbeterd maar toch stel ik de vraag of het beschermingsniveau anno nu wel voldoende is?

Afgelopen week was ik bij een symposium over brandveiligheid in monumenten. Naast veel brandweermannen, waren er ook talloze restauratie architecten en eigenaren van (rijks)monumenten aanwezig. Het was met name bij de laatst genoemde groep schrikbarend om te zien dat men niet wist wat het veiligheidsniveau in hun gebouw is. Vaak is het antwoord op de vraag hoe het gesteld is met de brandveiligheid: “ik voldoe aan de regelgeving, dus dan is het toch goed?”

Misvattingen doelen regelgeving
Helaas wordt met die aanname iets elementairs over het hoofd gezien. Want wat beschermen we eigenlijk als we aan de regelgeving voldoen? Wat de overheid in ieder geval niet heeft bedoeld is dat een gebouw ansich beschermd wordt. In het geval monumenteigenaren is dat het kostbare, misschien wel unieke monument. Nee, de brandveiligheidsregelgeving is zo opgesteld dat voornamelijk twee doelen worden behaald: slachtoffers bij brand voorkomen en schade aan derden (buurpercelen) beperken. Een monument wordt brandtechnisch in de regelgeving dus op dezelfde manier beoordeeld als bijvoorbeeld een café of een kantine van een sportclub.

Als adviseur brandveiligheid trek ik mij de misvattingen over de doelen van de regelgeving aan. Want als we niet weten waarom bepaalde brandpreventieve maatregelen genomen worden, weten we ook niet waartegen deze beschermen. De vraag omgedraaid: waartegen beschermen de maatregelen niet en wat is dus in feite de brand onveiligheid? Bij monumenten is deze vraag om een tweetal redenen van belang.

Stem brandpreventie op wensen af
Als eerste: beschermen is van belang. In de monumentwet wordt geregeld dat cultureel erfgoed niet verloren mag gaan of beschadigd wordt, maar voor de toekomstige generaties bewaard blijft. Dit principe is onder andere van belang bij bijvoorbeeld een verbouw van een monument. Maar voor de bescherming tegen een brand worden feitelijk geen eisen gesteld. Een brand in een monument of een gebouw met monumentale objecten kan dus zomaar betekenen dat cultureel erfgoed verloren gaat. Dit werd pijnlijk duidelijk bij de brand in de Bouwkunde faculteit van de TU Delft in 2008. Ook al was deze brand volgens de regelgeving er één ‘uit het boekje’, toch gingen veel kostbare unieke objecten verloren zoals landkaarten en bouwkundige tijdschriften.

In de praktijk zijn de brandpreventieve maatregelen vaak niet afgestemd op hetgeen we werkelijk willen beschermen. Daarmee accepteer je bewust of onbewust het risico dat cultureel erfgoed verloren gaat of onherstelbaar beschadigd raakt. Geen verzekering die daar iets tegenover kan stellen. Om adequate bescherming te bieden is het dus van belang om eerst te inventariseren welke onderdelen van en in een gebouw beschermd moeten worden. Dit is niet alleen van belang voor het bepalen van risico reducerende maatregelen, maar ook om de brandweer op de hoogte te stellen hoe een eenmaal toch uitgebroken brand het beste kan worden bestreden in het belang van het erfgoed zelf.

Mogelijkheden bevordering brandveiligheid
Een tweede reden waarom risicogerichte brandveiligheidsmaatregelen in monumenten relevant zijn, is vanwege het verhoogde brandrisico. Een groot deel van de monumenten is veelal gebouwd in een periode vóór de ‘moderne’ bouwregelgeving. Daardoor is vaak sprake van zeer beperkte brandpreventieve maatregelen. Deze maatregelen voldoen vaak niet eens aan het absolute minimum niveau voor bestaande gebouwen. Daarnaast is het materiaalgebruik niet bevorderend voor het voorkomen van het ontstaan of het beperken van een brand. Dit kan zijn door het gebruik van brandbaar materiaal zoals zachtboard en stuc op riet, maar ook de aanwezigheid van verouderde (elektrische) installaties. Het gebouw op zichzelf is daarmee vaak al een slechte basis voor een brandveilig gebouw en wordt de urgentie alleen maar groter.

Er zijn diverse mogelijkheden om de brandveiligheid in monumenten te bevorderen. Hierbij ligt er in eerste instantie een taak voor de erfgoedsector zelf. De eigenaren en beheerders van het erfgoed zijn namelijk primair verantwoordelijk voor de monumenten en collecties. Bewustwording van deze verantwoordelijkheid is een eerste stap. Het nemen van maatregelen of het doen van een verkennend onderzoek naar de brandveiligheid kan echter ook gestimuleerd worden. Juridisch kan dit namelijk vastgelegd worden op het moment dat eigenaren een restauratiesubsidie aanvraag doen. Op dat moment kan een subsidieverlener (Rijk of Gemeente) als voorwaarde meegeven dat brandpreventieve maatregelen getroffen moeten worden of op zijn minst de te beschermen belangen in relatie tot de brandveiligheid in kaart te brengen.

Integraal risicogericht advies
De adviseurs van ABT kunnen je daarbij helpen en hebben alle kennis in huis om een preventief advies te geven waarbij alle monumentale (on)mogelijkheden in meegewogen worden. Hierbij worden naast de brandveiligheidsadviseurs ook de installatieadviseurs, de bouwkundigen en kostendeskundigen meegenomen zodat er een afgewogen integraal advies uit voort vloeit. Een advies wat niet alleen regelgericht is maar vooral risicogericht, rekening houdend met de typische kenmerken van een brand, het gebouw en het gedrag van de mens in relatie tot het te beschermen belang. Zodat we in de toekomst nog lang van het verleden kunnen genieten!

Afbeelding: KasteelRuurlo_overzicht_ABT_glas

Reacties

Er zijn nog geen reacties

Uw reactie

Deel dit bericht